अठार महापुराणहरू

सात्त्विक (वैष्णव)

प्रमुख देवता: विष्णु तथा उनका अवतारहरू। यी पुराणहरूले भक्ति, ज्ञान र वैराग्यलाई प्रमुखता दिन्छन्। विष्णु, भागवत, नारद, गरुड, पद्म, वराह — यी ६ वटा सात्त्विक पुराण हुन्।

राजसिक (ब्रह्मा)

प्रमुख देवता: ब्रह्मा। यी पुराणहरूले कर्मकाण्ड, सृष्टि-विज्ञान र राजनीतिलाई प्रमुखता दिन्छन्। ब्रह्म, ब्रह्माण्ड, ब्रह्मवैवर्त, मार्कण्डेय, भविष्य, वामन — यी ६ वटा राजसिक पुराण हुन्।

तामसिक (शैव)

प्रमुख देवता: शिव। यी पुराणहरूले लिङ्ग पूजा, योग, तन्त्र र संहारको वर्णन गर्छन्। शिव, लिङ्ग, स्कन्द, अग्नि, मत्स्य, कूर्म — यी ६ वटा तामसिक पुराण हुन्।

१. सर्ग — सृष्टि

ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक सृष्टिको वर्णन। पञ्च महाभूत (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश) देखि ब्रह्मा, देवता, मानव, पशु-पक्षी, वनस्पति — सबैको उत्पत्तिको क्रमबद्ध वर्णन। यसले ब्रह्माण्डको उत्पत्तिको दार्शनिक र वैज्ञानिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ।

२. प्रतिसर्ग — विनाश र पुनःसृष्टि

प्रलय (ब्रह्माण्डको विनाश) र पुनःसृष्टिको वर्णन। नित्य प्रलय, प्राकृतिक प्रलय र महाप्रलय — तीन प्रकारको प्रलयको चर्चा। सृष्टिको चक्रीय प्रकृति — युग, कल्प र ब्रह्माको आयुको विस्तृत गणना। प्रत्येक कल्पको अन्तमा सृष्टिको लय र नयाँ सृष्टिको आरम्भ।

३. वंश — देवता र ऋषिहरूको वंशावली

देवता, ऋषि, राजर्षि र प्रमुख व्यक्तित्वहरूको वंशावलीको विस्तृत वर्णन। ब्रह्माका मानसपुत्रहरू (मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, वशिष्ठ) देखि कश्यप, दक्ष, अदिति, दिति — सम्पूर्ण देवता-दानव वंशको उत्पत्ति। चन्द्र र सूर्य वंशको विस्तृत इतिहास।

४. मन्वन्तर — मनुहरूको कालचक्र

प्रत्येक मन्वन्तरको शासक (मनु) र त्यस अवधिमा हुने घटनाहरूको वर्णन। एक कल्प (ब्रह्माको एक दिन) मा १४ मन्वन्तर हुन्छन्। हाल हामी सातौं मन्वन्तर — वैवस्वत मन्वन्तर — मा छौं। प्रत्येक मन्वन्तरमा इन्द्र, देवता र सप्तर्षिहरू फरक हुन्छन्। यसले समयको विशाल चक्रलाई बुझाउँछ।

धार्मिक आधार

पुराणहरूले हिन्दू धर्मका तीन मुख्य सम्प्रदाय — वैष्णव, शैव र शाक्त — को धार्मिक आधार प्रदान गर्छन्। मन्दिरहरूमा पूजा-विधि, व्रत-पर्व, तीर्थयात्रा, र धार्मिक संस्कारहरूको मूल स्रोत पुराण नै हुन्। पुराणहरूले नै धार्मिक कथाहरूलाई सर्वसाधारणसम्म पुर्याएर हिन्दू धर्मलाई जीवन्त राखेका छन्।

आध्यात्मिक ज्ञान

पुराणहरूमा आत्मा, परमात्मा, कर्म, पुनर्जन्म र मोक्षको गहन दार्शनिक विवेचना पाइन्छ। भागवत गीता, ईश्वर गीता, अवधूत गीता, देवी महात्म्य, ललिता सहस्रनाम जस्ता उच्च आध्यात्मिक ग्रन्थहरू पुराणभित्रै समाहित छन्। पुराणहरूले भक्ति (प्रेम), ज्ञान (ज्ञान) र कर्म (क्रिया) — तीनै मार्गलाई सन्तुलनमा प्रस्तुत गर्छन्।

सांस्कृतिक धरोहर

पुराणहरू भारत र नेपालको सांस्कृतिक पहिचानको अभिन्न अङ्ग हुन्। यी ग्रन्थहरूले नै संस्कृत भाषा र साहित्यको संरक्षण गरेका छन्। पर्वहरू (दशैं, तिहार, शिवरात्रि, कृष्ण जन्माष्टमी, राम नवमी, होली), व्रत-कथाहरू, मेला-महोत्सव र सांस्कृतिक परम्पराहरू पुराणमै आधारित छन्। भारतीय शास्त्रीय कला — संगीत, नृत्य, चित्रकला र मूर्तिकला — पुराणका कथाहरूद्वारा गहिरो प्रभावित छन्।

वैज्ञानिक एवं ऐतिहासिक दृष्टि

पुराणहरूमा खगोलशास्त्र (ग्रह-नक्षत्र, सूर्य-चन्द्र ग्रहण), भूगोल (सप्त द्वीप, पर्वत, नदी), गणित, चिकित्साशास्त्र (आयुर्वेद), वास्तुशास्त्र, रसायनशास्त्र र युद्ध-विद्याको विस्तृत वर्णन छ। ऐतिहासिक दृष्टिले पुराणहरूले प्राचीन राजवंशहरूको वंशावली, राजनीतिक घटनाक्रम, सामाजिक-आर्थिक अवस्था र भौगोलिक विस्तारको अमूल्य जानकारी प्रदान गर्छन्। पुराण बिना प्राचीन भारतको इतिहास लेख्न असम्भवप्रायः छ।