परिचय
लिङ्ग पुराण १८ महापुराणहरूमध्ये एक तामसिक (शैव) पुराण हो। यस पुराणले भगवान शिवको लिङ्ग स्वरूपको महिमाको वर्णन गर्छ — अर्थात् निराकार ब्रह्मको प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्व। लिङ्ग पुराणमा ११,००० श्लोक छन् जुन दुई भागमा विभाजित छन् — पूर्वभाग (१०८ अध्याय) र उत्तरभाग (४६ अध्याय)।
लिङ्ग पुराणको केन्द्रिय विषय शिवलिङ्गको उत्पत्ति, स्वरूप र महिमा हो। यस पुराणका अनुसार, शिवलिङ्ग ब्रह्माण्डको स्तम्भ हो — जसले सृष्टि, स्थिति र प्रलय — तीनैलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। लिङ्गको अर्थ 'चिन्ह' वा 'प्रतीक' हो — जुन निराकार ब्रह्मको साकार प्रतीक हो।
लिङ्गको रहस्य
लिङ्ग पुराणको सबैभन्दा प्रसिद्ध कथा — शिवलिङ्गको उत्पत्ति। एकपटक ब्रह्मा र विष्णुबीच आ-आफूलाई श्रेष्ठ ठानेर विवाद भयो। अचानक एक विशाल अग्निस्तम्भ (ज्योतिर्लिङ्ग) प्रकट भयो जसको आदि र अन्त कसैले पनि पत्ता लगाउन सकेनन्। ब्रह्माले हाँसको रूप लिएर माथितिर उडे, विष्णुले वराह रूप लिएर तलतिर खोजे — तर दुवै असफल भए। त्यसपछि शिव त्यो अग्निस्तम्भबाट प्रकट भए। यसरी शिवलिङ्ग ब्रह्माण्डको सबैभन्दा ठूलो रहस्य र शक्तिको प्रतीक बन्यो।
मुख्य विषयवस्तु
- शिवको निराकार-साकार स्वरूप: शिव निराकार (निर्गुण ब्रह्म) र साकार (सगुण) — दुवै हुन्। लिङ्गले निराकारलाई प्रतिनिधित्व गर्छ।
- लिङ्ग पूजा विधि: जलाभिषेक, पञ्चामृत, बेलपत्र, धतुरो, भाङ — लिङ्ग पूजाको विधि र सामग्री। रुद्राभिषेक र ॐ नमः शिवायको जप।
- ज्योतिर्लिङ्गहरू: सोमनाथ, मल्लिकार्जुन, महाकालेश्वर, ओङ्कारेश्वर, वैद्यनाथ, भीमाशङ्कर, रामनाथेश्वर, नागेश्वर, काशी विश्वनाथ, त्र्यम्बकेश्वर, केदारनाथ, घृष्णेश्वर — १२ ज्योतिर्लिङ्गको वर्णन।
- योग र साधना: प्राणायाम, ध्यान, कुण्डलिनी जागरण र मोक्षको मार्ग। शिवको ध्यान विधि — 'ध्यायेन्नित्यं महेशम्'।
- प्रलय र सृष्टि: ब्रह्माण्डको लय र पुनःसृष्टिको वर्णन — शिवको संहारक रूप।
- शिव-पार्वती संवाद: धर्म, आचार र मुक्तिको बारेमा शिव र पार्वतीबीचको संवाद।
महत्त्व
लिङ्ग पुराण शैव धर्मको आधारभूत ग्रन्थ हो। यसले शिवलिङ्गको उपासनालाई केन्द्रमा राखेर शैव दर्शनको विस्तृत व्याख्या प्रस्तुत गर्छ। लिङ्ग पुराणको अध्ययनले शिवको निराकार र साकार — दुवै स्वरूपको गहिरो बोध हुन्छ। लिङ्ग पूजा — विशेष गरी शिवरात्रिको दिन — यसै पुराणको शिक्षामा आधारित छ। 'लिङ्गार्चन' (लिङ्ग पूजा) को विधि र फलको सबैभन्दा विस्तृत वर्णन यसै पुराणमा पाइन्छ।