परिचय
पद्म पुराण १८ महापुराणहरूमध्ये सबैभन्दा ठूलो र महत्त्वपूर्ण पुराण हो। यसको नाम पद्म (कमल) बाट राखिएको हो — ब्रह्माको नाबीबाट उत्पन्न कमलको प्रतीक। पद्म पुराणमा ५५,००० भन्दा बढी श्लोक छन् जुन ५ खण्डमा विभाजित छन्। यो सात्त्विक (वैष्णव) पुराण हो जसले विष्णु-लक्ष्मीको उपासनालाई प्रमुखता दिन्छ।
पद्म पुराणको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसले १८ महापुराणहरूको त्रिगुण (सात्त्विक, राजसिक, तामसिक) वर्गीकरण प्रस्तुत गरेको छ। यो वर्गीकरण यसै पुराणको उत्तरखण्डमा पाइन्छ र यसले पुराण साहित्यको अध्ययनलाई अत्यन्त सहज बनाएको छ।
५ खण्डहरू
- सृष्टि खण्ड: ब्रह्माण्डको सृष्टि, ब्रह्मा र देवताहरूको उत्पत्ति, यज्ञ र दानको महत्त्व। राजा दिलीप र भगीरथ कथा। गङ्गाको पृथ्वीमा अवतरण।
- भूमि खण्ड: पृथ्वीको भूगोल, प्रमुख नदी, पर्वत, तीर्थस्थल। भारतवर्षको महत्त्व। प्राचीन राजा र ऋषिहरूको वर्णन।
- स्वर्ग खण्ड: स्वर्गको वर्णन — देवताहरूको राज्य, इन्द्रपुरी, स्वर्गका सुखहरू। तीर्थयात्राको महत्त्व विशेष रूपमा वर्णित।
- पाताल खण्ड: सर्पलोक, असुरहरूको राज्य, यमलोक, नरकहरूको वर्णन। मृत्यु पछिको न्याय। शेषनाग र वासुकिको वर्णन।
- उत्तर खण्ड: सबैभन्दा ठूलो र महत्त्वपूर्ण खण्ड। यसै खण्डमा पुराणहरूको त्रिगुण वर्गीकरण, विष्णु सहस्रनामको व्याख्या, तीर्थ महात्म्य, व्रत-पर्व, श्रीमद्भागवतको सार र भक्ति मार्गको विस्तृत वर्णन छ।
व्रत र तीर्थको केन्द्र
पद्म पुराण आफ्ना व्रत-कथाहरूको लागि प्रसिद्ध छ। यसले वर्षभरिको ३६५ दिनका लागि व्रत र पर्वहरूको विस्तृत वर्णन गर्छ। एकादशी, पूर्णिमा, सङ्क्रान्ति, शिवरात्रि, नवरात्रि — सबैको विधि र महत्त्व। यस पुराणले तीर्थयात्राको पनि अत्यन्त महत्त्व दिएको छ — काशी, प्रयाग, गया, पुरी, द्वारका, बद्रीनाथ, रामेश्वरम — सबै तीर्थको माहात्म्य यसमा वर्णित छ। 'अन्नदान' र 'गोदान' — सबैभन्दा उत्तम दान यसै पुराणमा वर्णित छ। पद्म पुराणमा विष्णु भक्तिको २४ रूप पनि वर्णन गरिएको छ — दर्शन, स्पर्श, पूजा, स्तुति, प्रार्थना, आदि।