परिचय
ब्रह्मवैवर्त पुराण १८ महापुराणहरूमध्ये एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण राजसिक पुराण हो। 'ब्रह्मवैवर्त' को अर्थ 'ब्रह्मको विवर्त' (रूपान्तरण) हो — अर्थात् यस पुराणले ब्रह्म (परम सत्य) कसरी विभिन्न रूपमा प्रकट हुन्छ भन्ने देखाउँछ। यस पुराणमा १८,००० श्लोक छन् जुन ४ खण्डमा विभाजित छन्।
ब्रह्मवैवर्त पुराणलाई राधा-कृष्णको परम प्रेमको पुराण मानिन्छ। यस पुराणमा श्रीकृष्णलाई परब्रह्म (सर्वोच्च सत्य) को रूपमा स्थापित गरिएको छ र राधालाई उनकी आदि शक्ति (पराशक्ति) को रूपमा। यसले कृष्ण भक्ति परम्परालाई गहिरो दार्शनिक आधार प्रदान गर्छ।
४ खण्डहरू
- ब्रह्म खण्ड: ब्रह्माको उत्पत्ति र महिमा, नारद र ब्रह्माको संवाद। ब्रह्मा-रुद्र-विष्णुको उत्पत्ति। सृष्टिको क्रम।
- प्रकृति खण्ड: आदि शक्ति (देवी) को उत्पत्ति र महिमा। देवी सीता, देवी राधा, देवी लक्ष्मी, देवी दुर्गा, देवी सरस्वती — सबै एकै शक्तिका विभिन्न रूप। पञ्च देवी अवधारणा।
- गणपति खण्ड: भगवान गणेशको जन्म, कर्म र महिमा। गणेशको मूषक वाहन, एकदन्त र गजानन स्वरूपको कथा। गणेश पुराणसँग सम्बन्धित।
- श्रीकृष्ण खण्ड: सबैभन्दा ठूलो र महत्त्वपूर्ण खण्ड। श्रीकृष्णको परब्रह्म स्वरूप, राधाको आदि शक्ति स्वरूप, राधा-कृष्णको लीला र प्रेम। कृष्णको बाल्यकाल, गोपीहरूसँग रास, कंस वध, द्वारका स्थापना — यी सबैको विस्तृत वर्णन। यस खण्डमा कृष्णलाई सर्वोच्च ब्रह्मको रूपमा स्थापित गरिएको छ — "कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्" (भागवत १.३.२८) को पुष्टि।
राधा-कृष्णको प्रेम
ब्रह्मवैवर्त पुराणको केन्द्रिय विषय राधा-कृष्णको दिव्य प्रेम हो। यस पुराणअनुसार:
- राधा: पराशक्ति — स्वयं कृष्णकी अभिन्न शक्ति। उनी नै सबै देवीहरूको मूल हुन्। राधा नै सीता, लक्ष्मी, दुर्गा, सरस्वती, पार्वती — सबैको आदि स्रोत हुन्।
- कृष्ण: परब्रह्म — सबै ब्रह्माण्डको कारण। उनी नै ब्रह्मा, विष्णु र शिवका पनि कारण हुन्। कृष्ण नै परमानन्द हुन्।
- प्रेम: राधा-कृष्णको प्रेम — आत्मा र परमात्माको एकताको प्रतीक। यो प्रेम सांसारिक प्रेमभन्दा परको दिव्य प्रेम हो। 'रास' र 'वृन्दावन' — यसै प्रेमको प्रतीक।
महत्त्व
ब्रह्मवैवर्त पुराणले कृष्ण भक्ति आन्दोलनलाई गहिरो प्रभावित गरेको छ। यसले राधा-कृष्णको उपासनालाई दार्शनिक आधार प्रदान गर्छ। चैतन्य महाप्रभुको गौडीय वैष्णव परम्परा — राधा-कृष्णको उपासना — ब्रह्मवैवर्त पुराणमा नै आधारित छ। यस पुराणले राधा-कृष्णको नाम-कीर्तनलाई सबैभन्दा उत्तम मार्गको रूपमा प्रस्तुत गर्छ। प्रेम, भक्ति र समर्पण — यस पुराणको मूल सन्देश हो।