परिचय
भविष्य पुराण १८ महापुराणहरूमध्ये एक राजसिक पुराण हो। 'भविष्य' शब्दको अर्थ 'आगामी' वा 'भविष्यमा हुने' हो — यस पुराणले भविष्यमा घटित हुने घटनाहरूको भविष्यवाणी गर्छ। भविष्य पुराणमा १४,५०० श्लोक छन् जुन ५ पर्व (भाग) मा विभाजित छन्। यस पुराणको विशेषता यो हो कि यसले भूत, वर्तमान र भविष्य — तीनै कालको वर्णन गर्छ।
भविष्य पुराणलाई सूर्योपासनाको प्रमुख ग्रन्थ मानिन्छ। यसले सूर्य देवताको उपासना, सूर्य मन्दिरको निर्माण र सूर्यको आध्यात्मिक महत्त्वको विस्तृत वर्णन गर्छ। साथै, यस पुराणमा राजाहरूको इतिहास, काल गणना र धर्मशास्त्रको पनि महत्त्वपूर्ण विवरण छ। भविष्य पुराणले ब्रह्मा, विष्णु र शिव तीनैको एकतालाई प्रतिपादन गर्छ — 'त्रिदेव एकात्मकता'।
५ पर्वहरू
- ब्रह्म पर्व: ब्रह्माको सृष्टि, ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र प्रारम्भिक सृष्टिको वर्णन। वैदिक कालको इतिहास।
- मध्यम पर्व: धार्मिक आचार-व्यवहार, व्रत-पर्व, दान-धर्म र तीर्थयात्राको विधि। राजाहरूको कर्तव्य र राज्य व्यवस्था।
- प्रतिसर्ग पर्व: सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र रोचक भाग — भविष्यमा हुने घटनाहरूको भविष्यवाणी। राजाहरूको आगामी वंश, म्लेच्छ राजाहरूको शासन, मुगल र अङ्ग्रेजी शासनको भविष्यवाणी।
- उत्तर पर्व: सूर्योपासनाको विस्तृत विधि, सूर्य मन्त्र, सूर्य नमस्कार र सूर्य मन्दिरहरूको वर्णन (कोणार्क, मोढेरा, मार्तण्ड)।
- अन्त्य पर्व: कलि युगको वर्णन, धर्मको पतन र मोक्षको मार्ग। भगवान कल्कि अवतारको भविष्यवाणी।
भविष्यवाणी र काल गणना
भविष्य पुराणको सबैभन्दा रोचक पक्ष यसको भविष्यवाणीहरू हुन्। यस पुराणले राजा विक्रमादित्य, शालिवाहन, गुप्त राजवंश, हर्षवर्धन, मुगल शासकहरू (बाबर, हुमायुँ, अकबर), र अङ्ग्रेजी शासनको पनि भविष्यवाणी गरेको छ। यस पुराणअनुसार, कलि युगको अन्त्यमा भगवान कल्कि अवतार लिएर अधर्मको विनाश गर्नेछन् र पुनः सत्य युगको स्थापना गर्नेछन्। यस पुराणको काल गणना — युग, संवत्सर, कल्प र ब्रह्माको आयु — अत्यन्त विस्तृत रूपमा दिइएको छ। भविष्य पुराणले ऋतु चक्र, फसल, मौसम र कृषिको बारेमा पनि उपयोगी जानकारी दिन्छ।