📜 गरुड पुराण

परिचय

गरुड पुराण १८ महापुराणहरूमध्ये एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण सात्त्विक पुराण हो। यसको नाम गरुड (भगवान विष्णुको वाहन) बाट राखिएको हो। यस पुराणमा भगवान विष्णु र गरुडबीचको संवादको रूपमा धार्मिक, आध्यात्मिक र व्यावहारिक ज्ञान प्रस्तुत गरिएको छ। गरुड पुराणमा कुल १९,००० श्लोक छन् जुन दुई भागमा विभाजित छन् — पूर्वखण्ड (आचार काण्ड) र उत्तरखण्ड (प्रेतकाण्ड)।

गरुड पुराण आम मानिसहरूमा सबैभन्दा धेरै चिनिन्छ — मृत्युपश्चातको यात्राको वर्णनको लागि। यसले मृत्यु पछिको जीवन, नरक-स्वर्ग, कर्मफल र आत्माको गतिको बारेमा विस्तृत जानकारी दिन्छ। हिन्दू धर्ममा मृत्यु संस्कार र श्राद्ध कर्म गरुड पुराणकै विधि अनुसार गरिन्छ।

दुई भाग

गरुड पुराण र मृत्यु संस्कार

हिन्दू धर्ममा मृत्यु पछिको सबै कर्म — मुखाग्नि, अस्थि विसर्जन, पिण्डदान, एकादशाह, श्राद्ध, तर्पण र वार्षिक कर्म — गरुड पुराणमा वर्णित विधि अनुसार नै गरिन्छ। यस पुराणका अनुसार:

• मृत्यु पछि आत्मा "प्रेत" (प्र- + इत = गएको व्यक्ति) को अवस्थामा रहन्छ — जबसम्म पिण्डदानद्वारा पितृ लोकमा स्थापित हुँदैन।
• १३ दिनसम्मको पिण्डदानले प्रेतलाई शरीरका अङ्गहरू प्राप्त हुन्छन्।
• वार्षिक श्राद्धले पितृहरूको आशीर्वाद प्राप्त हुन्छ।
• गया (बिहार) मा पिण्डदान — सबैभन्दा उत्तम मानिन्छ।

अन्य विषयहरू

गरुड पुराण केवल मृत्युको बारेमा मात्र होइन — यो जीवनको विश्वकोश हो। यसमा निम्न विषयहरू पनि समावेश छन्:

• आयुर्वेद: रोग निदान, औषधि, जडीबुटी र स्वास्थ्य संरक्षणको विधि। त्रिदोष (वात, पित्त, कफ) को सिद्धान्त।
• रत्नशास्त्र: मणि, मुक्ता, हीरा, पन्ना, नीलम — ९ रत्नहरूको परीक्षण र गुण। रत्न धारणको विधि।
• स्वप्नशास्त्र: शुभ र अशुभ सपनाहरूको व्याख्या।
• दान र व्रत: तिथि अनुसार दान र व्रतको विधि — पुण्य र फलको वर्णन।