परिचय
मार्कण्डेय पुराण १८ महापुराणहरूमध्ये एक राजसिक पुराण हो। यसको नाम प्रसिद्ध ऋषि मार्कण्डेयको नाममा राखिएको हो। यस पुराणमा ९,००० श्लोक छन्। मार्कण्डेय पुराणको सबैभन्दा प्रसिद्ध र पूजित भाग देवी महात्म्य (दुर्गा सप्तशती) हो, जुन यस पुराणको उत्तरार्धमा समावेश छ।
मार्कण्डेय पुराणलाई शाक्त धर्मको सबैभन्दा प्रमुख ग्रन्थ मानिन्छ। यस पुराणको देवी महात्म्य भागलाई नवरात्रि र दशैं (दुर्गा पूजा) को अवसरमा विशेष रूपमा पाठ गरिन्छ। यसले देवी दुर्गाको महिषासुरसँगको युद्ध र विजयको भव्य वर्णन गर्छ।
देवी महात्म्य (दुर्गा सप्तशती)
मार्कण्डेय पुराणको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भाग देवी महात्म्य (अध्याय ८१–९३) हो। यसलाई चण्डी पाठ वा दुर्गा सप्तशती पनि भनिन्छ। यसमा ७०० मन्त्र छन् (सप्तशती = ७००) र १३ अध्याय। तीन मुख्य चरित्र:
प्रथम चरित्र
देवी महाकाली — मधु र कैटभ असुरको वध। विष्णुलाई युद्धमा सहायता।
मध्यम चरित्र
देवी लक्ष्मी (दुर्गा) — महिषासुर वध। सबैभन्दा प्रसिद्ध भाग। महिषासुरको सेना र अन्ततः स्वयम् महिषासुरको वध।
उत्तर चरित्र
देवी सरस्वती — शुम्भ-निशुम्भ र रक्तबीजको वध। देवी कौशिकी र कालीको भीषण युद्ध।
देवी महात्म्यको पाठलाई अत्यन्त शक्तिशाली मानिन्छ। नवरात्रिका ९ दिनमा यसको पाठ गर्नाले दुर्गा प्रसन्न हुन्छिन् र भक्तहरूको इच्छा पूर्ण हुन्छ भन्ने विश्वास छ।
अन्य विषयहरू
- मार्कण्डेय ऋषिको कथा: ऋषि मृकण्डुको पुत्र। यमराजलाई पराजित गरेर चिरञ्जीवी (अमर) भएको प्रसिद्ध कथा। शिवजीको कृपाले १६ वर्षको उमेरमा मृत्यु हुनबाट बचे।
- हरिश्चन्द्र कथा: सत्यवादी राजा हरिश्चन्द्रको कथा — जसले सत्यको लागि सबै कुरा त्यागे। पुराणकै सबैभन्दा मार्मिक कथा।
- जालन्धर र वृन्दा: असुर जालन्धर र उसकी पत्नी वृन्दाको कथा। वृन्दाको पातिव्रत्य धर्मको पराकाष्ठा।
- भूगोल र ब्रह्माण्ड: मार्कण्डेयले आफ्नो आँखैले देखेको प्रलय र पुनःसृष्टिको अद्भुत वर्णन।