परिचय
ब्रह्म पुराण १८ महापुराणहरूमध्ये प्रथम स्थानमा रहेको राजसिक पुराण हो। यसलाई आदि पुराण पनि भनिन्छ — सबैभन्दा पहिलो पुराण। ब्रह्म पुराणमा १०,००० श्लोक छन् र यसको नाम सृष्टिकर्ता ब्रह्माको नाममा राखिएको हो। यस पुराणको मुख्य वक्ता ब्रह्मा स्वयम् हुन्, जसले मरीचि र अन्य ऋषिहरूलाई ब्रह्माण्डको सृष्टि र धर्मको ज्ञान दिएका थिए।
ब्रह्म पुराणलाई महर्षि वेदव्यासले रचना गरेको पहिलो पुराण मानिन्छ। यस पुराणको विशेषता यो हो कि यसमा पुरी (जगन्नाथ) को तीर्थ महात्म्यको विस्तृत वर्णन छ — जसले गर्दा यसलाई 'जगन्नाथ पुराण' पनि भनिन्छ। पुरीको रथयात्रा र जगन्नाथको मन्दिर — यस पुराणमा अत्यन्त विस्तृत रूपमा वर्णित छन्।
मुख्य विषयवस्तु
- ब्रह्माण्ड सृष्टि: ब्रह्मा बाट सृष्टिको क्रम — पञ्च महाभूत (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश) देखि प्राणीहरूको उत्पत्तिसम्मको वर्णन। यसलाई 'सर्ग' भनिन्छ।
- जगन्नाथ पुरी: भगवान जगन्नाथ (कृष्ण) को मन्दिर निर्माणको कथा, रथयात्राको विधि, मन्दिरको इतिहास र तीर्थ महात्म्य। जगन्नाथ पुरीलाई चार धाम मध्ये एक मानिन्छ।
- राजा राजेन्द्र र परीक्षित: प्राचीन राजाहरूको कथा, धर्म र राजनीति।
- सूर्य र चन्द्र वंश: सूर्य वंशका राजाहरू (इक्ष्वाकु देखि रामसम्म) र चन्द्र वंशका राजाहरू (पुरुरवा देखि कृष्ण र पाण्डवसम्म) को विस्तृत वंशावली।
- देवी र देवताहरू: ब्रह्मा, विष्णु, शिव, दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती र अन्य देवी-देवताको महिमा। विष्णुको दशावतारको संक्षिप्त वर्णन।
विशेषता
ब्रह्म पुराणलाई 'आदि पुराण'को रूपमा सबैभन्दा प्राचीन मानिन्छ। यसले वैदिक परम्परा र पौराणिक कथाहरूबीचको पुलको रूपमा काम गर्छ। यसमा वैदिक यज्ञ-कर्म देखि पौराणिक भक्ति मार्गसम्म — दुवैको समन्वय पाइन्छ। ब्रह्म पुराण विशेष गरी पुरीको जगन्नाथ मन्दिरको माहात्म्यको लागि प्रसिद्ध छ। जगन्नाथ रथयात्रा — संसारकै सबैभन्दा ठूलो रथ यात्रा — यसै पुराणको शिक्षामा आधारित छ।