परिचय
वामन पुराण १८ महापुराणहरूमध्ये एक राजसिक पुराण हो। यसको नाम भगवान विष्णुको पाँचौं अवतार — वामन (बौना) — को नाममा राखिएको हो। वामन पुराणमा १०,००० श्लोक छन्। यस पुराणमा वामन-त्रिविक्रम अवतारको प्रसिद्ध कथा — राजा बलिसँग तीन पाउ जमिन मागेर पूरै ब्रह्माण्ड नाप्ने — विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ।
वामन पुराणको विशेषता यो हो कि यसले वामन अवतारको माध्यमबाट दानको महत्त्व र दानको पराकाष्ठालाई प्रस्तुत गर्छ। राजा बलिले दान गर्दा आफ्नो राज्य र स्वतन्त्रता नै गुमाउनुपरे तापनि उनले दानको धर्म निभाए — जुन दानको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण हो। साथै, यस पुराणमा शिव-पार्वती विवाह, गङ्गाको उत्पत्ति र ध्रुवको कथा पनि समावेश छन्।
वामन-त्रिविक्रमको कथा
राजा बलि एक शक्तिशाली र दानी असुर राजा थिए। उनले स्वर्गलाई पनि आफ्नो अधीनमा लिएर देवताहरूलाई पराजित गरेका थिए। देवताहरूले विष्णुको शरण लिए। तब भगवान विष्णुले वामन (बौना ब्राह्मण) को रूप धारण गरेर बलिकहाँ आए र तीन पाउ जमिन मागे। बलिले दान दिन सहमति जनाए, तर उनको गुरु शुक्राचार्यले भगवानलाई चिनेर बलिलाई मना गरे। तर बलिले आफ्नो वचन निभाउन दान दिए। वामनले तुरुन्तै विश्वरूप धारण गरे — एक पाउले पृथ्वी, अर्को पाउले स्वर्ग नापे। तेस्रो पाउको लागि ठाउँ नभएपछि बलिले आफ्नो टाउको अघि बढाए। वामनले बलिको टाउकोमा पाउ राखेर उनलाई पाताल पठाए तर दानको प्रशंसामा बलिलाई सुतल लोकको राजा बनाए र आफ्नो द्वारपाल बन्ने वरदान दिए। यसरी बलि अमर र प्रसिद्ध भए। ओणम पर्व — बलिको सम्झनामा मनाइन्छ।
अन्य विषयहरू
- शिव-पार्वती विवाह: हिमालय पुत्री पार्वतीले शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न गरेको कठोर तपस्या र दिव्य विवाहको रोचक वर्णन।
- गङ्गाको उत्पत्ति: गङ्गा स्वर्गबाट पृथ्वीमा अवतरण — राजा भगीरथको तपस्या र भगीरथ प्रयासको कथा।
- ध्रुवको कथा: पाँच वर्षीय ध्रुवले महलको अपमान पछि वनमा गएर कठोर तपस्या गरेर भगवानको दर्शन प्राप्त गरे — सबैभन्दा प्रेरणादायक बाल भक्तिको कथा।
- प्रह्लाद र अन्य: भक्त प्रह्लादको कथा र नृसिंह अवतारको संक्षिप्त उल्लेख।