परिचय
शिव पुराण १८ महापुराणहरूमध्ये एक प्रमुख तामसिक (शैव) पुराण हो। यस पुराणमा भगवान शिवका समस्त स्वरूपहरूको विस्तृत वर्णन छ — सगुण र निर्गुण, सौम्य र भयानक, योगी र गृहस्थ। शिव पुराणमा २४,००० श्लोक छन् जुन ७ संहितामा विभाजित छन्।
परम्परा अनुसार, यो पुराण व्यासजीले उग्र श्रवाबाट पढेका थिए। यसलाई सबैभन्दा पहिले शिवजीले स्वयम् आफ्नो भक्तहरूलाई सुनाएको मानिन्छ। शिव पुराण शैव धर्मको सर्वोच्च ग्रन्थ हो र यसले शिवलाई परब्रह्मको रूपमा स्थापित गर्छ।
७ संहिताहरू
- विद्येश्वर संहिता: शिवको निराकार र साकार स्वरूप; लिङ्ग पूजाको विधि र महिमा; शिवको ध्यान विधि।
- रुद्र संहिता: शिवको सृष्टि, पार्वती-विवाह, कार्तिकेय र गणेशको जन्म; शिव-पार्वती परिवारको वर्णन।
- शतरुद्र संहिता: शिवका १००८ नाम र रूपहरूको वर्णन; शिव सहस्रनाम।
- कोटिरुद्र संहिता: विभिन्न लिङ्गहरू (ज्योतिर्लिङ्ग) को महिमा; सोमनाथ, वैद्यनाथ, महाकालेश्वर आदिको वर्णन।
- उमा संहिता: देवी पार्वतीको महिमा, शिव-शक्तिको सम्बन्ध; सती-पार्वतीको कथा।
- कैलास संहिता: शिवभक्तहरूको कथा, तीर्थ यात्रा; मृत्यु र पुनर्जन्मको चर्चा; शिव गीता।
- वायवीय संहिता: शिवको योग स्वरूप, प्राणायाम, ध्यान; मुक्तिको मार्ग। यो सबैभन्दा गहन दार्शनिक भाग हो।
प्रमुख कथाहरू
- शिव-पार्वती विवाह: हिमालय पुत्री पार्वतीले कठोर तपस्या गरेर शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गरेको कथा। सम्पूर्ण देवता र ऋषिहरूको उपस्थितिमा भएको दिव्य विवाह।
- समुद्र मन्थनमा हलाहल विष: देवता र असुरहरूले समुद्र मन्थन गर्दा निस्किएको विष शिवले आफ्नो कण्ठमा धारण गरे — जसले उनलाई 'नीलकण्ठ' (निलो घाँटी) भनिन थालियो।
- कार्तिकेय र गणेशको जन्म: शिव-पार्वतीका दुई पुत्रहरूको अद्भुत जन्म कथा। गणेश — शिवको स्वेदबाट, कार्तिकेय — शिवको तेजबाट जन्मे।
- भस्मासुर वध: राक्षस भस्मासुरले शिवबाट वरदान पाएर जसको टाउकोमा हात राख्छ त्यो भस्म हुने शक्ति पायो, तर आफैं त्यसको शिकार भयो।
- शिव ताण्डव: शिवको ब्रह्माण्डीय नृत्य — सृष्टि र संहारको प्रतीक। नटराजको रूपमा शिव।
शैव धर्ममा महत्त्व
शिव पुराण शैव धर्मको आधारशिला हो। यसले शिवलाई परब्रह्मको रूपमा स्थापित गर्छ — "शिवः शान्तः उमापतिः" (शिव शान्त र उमाका पति हुन्)। शिव पुराणले लिङ्ग पूजाको विधि, शिवरात्रिको महत्त्व, रुद्राभिषेक र पञ्चाक्षर मन्त्र (ॐ नमः शिवाय) को जप विधिको विस्तृत व्याख्या गर्छ। नेपाल र भारतमा शिवरात्रिको पर्व — लाखौं भक्तहरूको सहभागिता — शिव पुराणकै शिक्षामा आधारित छ। पशुपतिनाथ क्षेत्रको तीर्थ महात्म्य पनि शिव पुराणमा वर्णित छ।