परिचय
स्कन्द पुराण १८ महापुराणहरूमध्ये सबैभन्दा ठूलो पुराण हो। यसमा ८१,१०० भन्दा बढी श्लोक छन् — जुन कुनै पनि पुराणभन्दा धेरै। यसको नाम भगवान शिवका पुत्र कार्तिकेय (स्कन्द) को नाममा राखिएको हो। स्कन्द पुराण तामसिक (शैव) पुराण हो र यसले शिव-पार्वती र कार्तिकेयको महिमाको विस्तृत वर्णन गर्छ।
स्कन्द पुराण विशेष गरी तीर्थ महात्म्य (तीर्थस्थलहरूको महिमा) को लागि प्रसिद्ध छ। यस पुराणले भारतवर्षका सबै प्रमुख तीर्थहरू — काशी, प्रयाग, गया, पुरी, द्वारका, बद्रीनाथ, केदारनाथ, रामेश्वरम, नासिक, उज्जैन — को विस्तृत वर्णन र माहात्म्य समावेश गर्छ। यो तीर्थयात्रीहरूको लागि सबैभन्दा उपयोगी पुराण हो।
७ खण्डहरू
- माहेश्वर खण्ड: शिवको महिमा, शिवगीता, शिव सहस्रनाम, लिङ्ग पूजा विधि। शिवपार्वती विवाहको विस्तृत कथा।
- वैष्णव खण्ड: भगवान विष्णुको महिमा, विष्णु सहस्रनाम, दशावतार विवरण। भागवत धर्मको संक्षिप्त सार।
- ब्रह्म खण्ड: ब्रह्माको सृष्टि, ब्रह्माण्डको उत्पत्ति, वेद र पुराणको उद्गम।
- काशी खण्ड: सबैभन्दा प्रसिद्ध खण्ड — वाराणसी (काशी) को विस्तृत वर्णन। काशीका मन्दिरहरू, घाटहरू, शिवलिङ्गहरू, तीर्थहरू र पर्वहरू। काशीमा मृत्यु हुनु = मोक्ष प्राप्त हुनु।
- अवन्ती खण्ड: उज्जैन (अवन्ती) को महात्म्य — महाकालेश्वर ज्योतिर्लिङ्ग, सिप्रा नदी र सिंहस्थ कुम्भ मेलाको वर्णन।
- नागर खण्ड: प्रभास (द्वारका-सोमनाथ) को तीर्थ महात्म्य। पश्चिम भारतका तीर्थहरू। सोमनाथ ज्योतिर्लिङ्ग।
- प्रभास खण्ड: दक्षिण भारतका तीर्थहरू — रामेश्वरम, कन्याकुमारी, श्रीरङ्गम। दक्षिणको तीर्थ परम्पराको विस्तृत वर्णन।
कार्तिकेय — स्कन्दको कथा
स्कन्द पुराणको केन्द्रमा कार्तिकेय (स्कन्द) को अद्भुत जन्म कथा छ। तारकासुर नामक राक्षसलाई ब्रह्माबाट वरदान थियो कि उसलाई शिवको पुत्रले मात्र मार्न सक्छ। शिव र पार्वतीले विवाह गरे र कार्तिकेयको जन्म भयो — जो ६ दिनको उमेरमै तारकासुरको वध गर्न सक्षम भए। कार्तिकेयलाई देवता सेनापति बनाइयो। उनको वाहन मयूर (मोर) हो र हतियार शक्ति (भाला) हो।
काशी — मोक्षको नगरी
स्कन्द पुराणको सबैभन्दा प्रसिद्ध भाग काशी खण्ड हो। यसले काशी (वाराणसी) को अत्यन्त विस्तृत र प्रेमपूर्ण वर्णन गर्छ — काशीलाई 'शिवको नगरी' र 'मोक्षको प्रवेशद्वार' मानिन्छ। काशीमा मृत्यु हुनु भनेको जन्म-मृत्युको चक्रबाट मुक्ति हो। काशीमा ३३ करोड देवी-देवता बास गर्छन्। गङ्गा नदी, मणिकर्णिका घाट, विश्वनाथ मन्दिर, काशी विश्वनाथ — यी सबैको विस्तृत माहात्म्य स्कन्द पुराणमा वर्णित छ।