📜 मत्स्य पुराण

परिचय

मत्स्य पुराण १८ महापुराणहरूमध्ये एक तामसिक पुराण हो। यसको नाम भगवान विष्णुको प्रथम अवतार — मत्स्य (माछा) — को नाममा राखिएको हो। मत्स्य पुराणमा १४,००० श्लोक छन् जुन २९१ अध्यायमा विभाजित छन्। यस पुराणको मुख्य कथा भगवान विष्णुले मत्स्य अवतार धारण गरेर राजा मनुलाई महाप्रलयको बाढीबाट बचाएको घटनामा आधारित छ।

मत्स्य पुराणलाई सबैभन्दा पुरानो पुराणहरूमध्ये एक मानिन्छ। यसमा अत्यन्त विविध विषयहरू समावेश छन् — ब्रह्माण्डको सृष्टिदेखि मन्दिर निर्माण-कलासम्म। यस पुराणलाई 'ऐतिहासिक पुराण' पनि भनिन्छ किनभने यसमा प्राचीन राजवंशहरूको विस्तृत वंशावली पाइन्छ।

मत्स्य अवतारको कथा

राजा मनु (वैवस्वत मनु) गङ्गाको किनारमा तपस्या गरिरहेका थिए। एक सानो माछाले उनको हातमा आएर रक्षा माग्यो। मनुले माछालाई एउटा कलशमा राखे, तर माछा छिट्टै ठूलो भयो। पोखरी, नदी र अन्ततः सागरमा राख्दा पनि माछा ठूलो हुँदै गयो। अन्ततः माछाले आफ्नो वास्तविक रूप — भगवान विष्णु — प्रकट गर्यो र मनुलाई आगामी महाप्रलयको जानकारी दियो। मत्स्य अवतारले मनुलाई एउटा ठूलो डुङ्गा बनाउन, सबै बीज र ज्ञानको रक्षा गर्न, र सप्तर्षिहरूसहित बाढीबाट बच्न आदेश दियो। महाप्रलय पछि मनुले नयाँ सृष्टिको आरम्भ गरे।

मुख्य विषयवस्तु

• सृष्टि र ब्रह्माण्ड: ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र विकासको क्रमबद्ध वर्णन। प्रलय र पुनःसृष्टिको विस्तृत व्याख्या।
• राजवंशावली: सूर्य वंश र चन्द्र वंश — प्राचीन राजाहरूको पूरा सूची। भगवान राम र कृष्णको वंशावली। यो भाग प्राचीन भारतको इतिहासको लागि अत्यन्त मूल्यवान छ।
• पृथ्वीको भूगोल: सप्त द्वीप, समुद्र, पर्वत, नदी, वन र पृथ्वीको विस्तृत वर्णन।
• मन्दिर निर्माण-कला: मन्दिर वास्तुशास्त्र — मन्दिरको आकार, प्रकार, गर्भगृह, शिखर, मण्डपको विस्तृत वर्णन। मूर्तिकला र प्रतिष्ठाको विधि।
• व्रत र दान: वर्षभरिका व्रत, तीर्थ यात्रा, दानको महत्त्व र विधि।
• धर्मशास्त्र: आचार, व्यवहार, प्रायश्चित्त र नैतिक नियम।