परिचय
श्रीमद्भागवत पुराण १८ महापुराणहरूमध्ये सबैभन्दा प्रसिद्ध र पूजित पुराण हो। यसलाई भागवत वा श्रीमद्भागवतम पनि भनिन्छ। यो १८,००० श्लोकमा विभाजित १२ स्कन्धमा रचिएको छ। भागवत पुराणलाई भक्ति मार्गको परम आधार मानिन्छ।
महर्षि वेदव्यासले वेद, पुराण र महाभारतको रचना पछि पनि अशान्त भएर आफ्नो गुरु नारदको सल्लाहमा भागवत पुराणको रचना गरेका थिए। यस पुराणमा भगवान श्रीकृष्णको जीवन लीला, अवतारहरूको वर्णन, भक्ति योगको गहन विवेचना र विभिन्न भक्तहरूको कथा समावेश छन्। भागवत पुराणलाई वेदान्तको प्राकृतिक टीका पनि भनिन्छ।
यस पुराणमा प्रमुख रूपमा दशम स्कन्ध सबैभन्दा प्रसिद्ध छ, जसमा भगवान श्रीकृष्णको बाल्यकाल, गोपीहरूसँग रासलीला, कंस वध र द्वारका स्थापनाको विस्तृत वर्णन छ। यस स्कन्धलाई भागवतको 'हृदय' मानिन्छ।
१२ स्कन्धहरूको संरचना
प्रसिद्ध कथाहरू
- अजामिल मोक्ष (षष्ठ स्कन्ध): पतित ब्राह्मण अजामिलले मृत्युको समयमा आफ्नो छोरा 'नारायण'लाई पुकार्दा भगवानको दूतहरू आएर उनलाई मुक्त गरे — नाम-संकीर्तनको शक्ति।
- प्रह्लाद-हिरण्यकशिपु (सप्तम स्कन्ध): भक्त प्रह्लाद र उनको पिता हिरण्यकशिपुको कथा। 'हिरण्यकशिपु कश्यपस्य पुत्रः' — भगवान नृसिंहले भक्तको रक्षा गरे।
- गजेन्द्र मोक्ष (अष्टम स्कन्ध): हात्ती राजा गजेन्द्रले ग्राह (मगर) बाट बचाउन भगवानलाई पुकारे — तत्काल भगवान आएर उद्धार गरे।
- भक्त ध्रुव (चतुर्थ स्कन्ध): पाँच वर्षीय ध्रुवले कठोर तपस्या गरेर भगवानको दर्शन प्राप्त गरे — सबैभन्दा प्रसिद्ध बाल्यकालीन भक्ति कथा।
- रासलीला (दशम स्कन्ध): गोपीहरूसँग कृष्णको दिव्य रास — भक्तिको सबैभन्दा उच्च अवस्था। यसले जीव-ब्रह्मको एकतालाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
महत्त्व
भागवत पुराणलाई भक्तिको वेद मानिन्छ। यसले वैष्णव धर्म (विशेष गरी गौडीय वैष्णव परम्परा) को आधार प्रदान गर्छ। चैतन्य महाप्रभु, मीराबाई, तुलसीदास, सूरदास, नरसिंह मेहता, जयदेव — सबै भागवतबाट प्रभावित छन्। यस पुराणमा भागवत धर्म — नवधा भक्ति (श्रवण, कीर्तन, स्मरण, पादसेवन, अर्चन, वन्दन, दास्य, सख्य, आत्मनिवेदन) — को विस्तृत व्याख्या छ। भक्ति आन्दोलनले भागवतलाई नै आधार मानेको छ।