परिचय
विष्णु पुराण १८ महापुराणहरूमध्ये एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण र प्राचीन पुराण हो। यसलाई अक्सर वैष्णव पुराणहरूमध्ये प्रमुख मानिन्छ। विष्णु पुराणमा कुल २३,००० श्लोक छन् जुन ६ अंशमा विभाजित छन्। यस पुराणमा भगवान विष्णुको महिमा, ब्रह्माण्डको सृष्टि, देवता र असुरहरूको उत्पत्ति, राजवंशहरूको इतिहास र विष्णु भक्तिको मार्गको वर्णन गरिएको छ।
विष्णु पुराणलाई सबैभन्दा प्राचीन महापुराण मध्ये एक मानिन्छ। यसको भाषा शैली र संरचना अरू पुराणहरूभन्दा स्पष्ट र व्यवस्थित छ। यसलाई पुराण साहित्यको 'आदर्श' मानिन्छ किनभने यसले पञ्च लक्षण (सर्ग, प्रतिसर्ग, वंश, मन्वन्तर, वंशानुचरित) लाई सबैभन्दा राम्रोसँग प्रस्तुत गर्छ।
६ अंशको संरचना
- प्रथम अंश: सृष्टिको वर्णन — ब्रह्मा, देवता, ऋषि, मानव र सबै प्राणीको उत्पत्ति। प्रलय र पुनःसृष्टि।
- द्वितीय अंश: पृथ्वीको भूगोल — सप्त द्वीप, समुद्र, पर्वत, नदी र पातालको विस्तृत वर्णन। भारतवर्षको वर्णन।
- तृतीय अंश: काल गणना — मन्वन्तर, युग, कल्प र ब्रह्माको आयु। वेद विभाजन, धर्मको व्याख्या।
- चतुर्थ अंश: राजवंशहरू — सूर्य वंश (राम) र चन्द्र वंश (कृष्ण) सहित प्रमुख राजाहरूको वंशावली।
- पञ्चम अंश: श्रीकृष्णको जीवन चरित्र — जन्मदेखि द्वारका प्रस्थानसम्म। यस भागलाई 'भागवत संक्षेप' पनि भनिन्छ।
- षष्ठ अंश: कलि युगको वर्णन, प्रलय र मुक्तिको मार्ग — विष्णु भक्तिको महत्त्व। यस अंशको अन्त्यमा 'विष्णु धर्म'को सार समावेश छ।
मुख्य विषयवस्तु
- विष्णुको परब्रह्म स्वरूप: विष्णु नै सृष्टिकर्ता, पालनकर्ता र संहारकर्ता हुन्। उनी नै परम ब्रह्म हुन् — "विष्णुः सर्वजगद्योनिः" (विष्णु सबै जगत्को उत्पत्तिको कारण हुन्)।
- दशावतार: मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध, कल्कि — विष्णुका दश मुख्य अवतारहरूको क्रमबद्ध वर्णन।
- ध्रुव र प्रह्लाद: भगवान विष्णुमा अटल भक्तिका उदाहरण।
- योग र ध्यान: विष्णुको ध्यान र उपासनाको विधि — मुक्तिको मार्ग।
महत्त्व
विष्णु पुराण वैष्णव सम्प्रदायको आधारशिला हो। यसले भगवान विष्णुलाई परम सत्यको रूपमा स्थापित गरेको छ। विशिष्टाद्वैत (रामानुज) र द्वैत (मध्व) दर्शन — दुवै विष्णु पुराणलाई आधार मान्छन्। यसले ब्रह्माण्डको रचना, भूगोल, इतिहास, राजनीति, संस्कृति र आध्यात्मिकता — सबै कुरालाई समेटेको छ। 'विष्णु' शब्दको अर्थ 'सर्वव्यापी' हो — जो सबै ठाउँमा छ। यस पुराणले ब्रह्माण्डको व्यापकता र विष्णुको सर्वव्यापकताबीचको अटुट सम्बन्धलाई सुन्दर रूपमा प्रस्तुत गर्छ।