भगवद् गीता - अध्याय १: अर्जुनविषाद योग
द्वारा दिनेश पोखरेल | श्रेणी: भगवद् गीता
अध्याय १ को समग्र आशय:
श्रीमद्भगवद्गीताको पहिलो अध्याय, "अर्जुनविषाद योग,"ले आगामी गम्भीर दार्शनिक संवादको लागि मञ्च तयार गर्दछ। यसले कुरुक्षेत्रको महायुद्धको पृष्ठभूमि प्रस्तुत गर्दछ र कथाको केन्द्रीय द्वन्द्वलाई उजागर गर्दछ, जुन केवल बाहिरी युद्ध मात्र नभएर यसका नायक अर्जुनको भित्री, नैतिक र सदाचारको सङ्घर्ष पनि हो।
यस अध्यायको मुख्य आशय अर्जुनले अनुभव गरेको "विषाद" वा गहिरो निराशाको अवस्थालाई चित्रण गर्नु हो। जब उनी आफ्नै नातेदारहरू— आफ्ना आदरणीय अग्रजहरू, गुरुहरू र प्रियजनहरू— विरुद्ध लड्नुपर्ने वास्तविकताको सामना गर्छन्, तब उनी परस्पर विरोधी भावनाहरूको बाढीले अभिभूत हुन्छन्:
- करुणा र आसक्ति: उनी आफ्ना नातेदारहरूप्रति दयाले भरिएका छन् र एउटा राज्यको लागि उनीहरूको हत्या गर्ने विचारले त्रसित छन्। आफ्नो परिवार र साथीहरूप्रतिको यो आसक्तिले उनको विवेकलाई धमिलो बनाउँछ र लड्ने इच्छालाई पक्षाघात गर्दछ।
- पापको भय: अर्जुन आफ्नै परिवारका सदस्यहरूको हत्या गर्दा पाप लाग्ने विचारले ग्रसित छन्। उनले युद्धको परिणाम स्वरूप कुलको विनाश, सामाजिक व्यवस्थाको विघटन र अधर्मको उदय हुने भविष्यवाणी गर्छन्।
- शोक र दुःख: आफ्ना प्रियजनहरूलाई गुमाउनु पर्ने सम्भावना र युद्धको अवश्यम्भावी रक्तपातले उनलाई गहिरो शोकको स्थितिमा डुबाइदिन्छ। उनले युद्धको उद्देश्य र आफ्नै नातेदारहरूको रगतले लतपतिएको विजयको मूल्यमाथि प्रश्न उठाउँछन्।
- कर्मको त्याग: यी भावनाहरूले अभिभूत भएर अर्जुनले लड्ने आफ्नो सङ्कल्प गुमाउँछन्। उनले आफ्नो धनुष र वाण, युद्धका हतियारहरू फ्याँक्छन् र घोषणा गर्छन् कि यस्तो डरलाग्दो हत्यामा भाग लिनुको सट्टा निशस्त्र र प्रतिरोधहीन भएर मारिनु श्रेयस्कर हुनेछ।
संक्षेपमा, पहिलो अध्याय एक धर्मी र वीर व्यक्तिको चरम नैतिक सङ्कटको अवस्थाको उत्कृष्ट चित्रण हो। यसले कर्तव्य (धर्म) र व्यक्तिगत आसक्तिको बीचमा फसेको विश्वव्यापी मानवीय अनुभव र शोक तथा भ्रमको पक्षाघातकारी प्रभावलाई उजागर गर्दछ। अर्जुनको यो अवस्थाले सम्पूर्ण भगवद्गीताको लागि उत्प्रेरकको रूपमा काम गर्दछ, किनकि यसले भगवान् कृष्णलाई आफ्नो प्रिय मित्र र शिष्यलाई ज्ञान र सही कर्मको मार्ग प्रकट गर्न प्रेरित गर्दछ।
यस अध्यायको आशय उत्तरहरू प्रदान गर्नु होइन, बरु कर्तव्य, नैतिकता र कर्मको प्रकृतिबारे आधारभूत प्रश्नहरू उठाउनु हो। यसले कृष्णको उपदेशहरूको लागि भूमि तयार गर्दछ, जसले अर्जुनका शङ्काहरूलाई सम्बोधन गर्नेछ र उनलाई एक योद्धाको रूपमा आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न आवश्यक आध्यात्मिक स्पष्टता प्रदान गर्नेछ।
भगवान् कृष्ण हामीबाट के चाहनुहुन्छ (अध्याय १ को सन्दर्भबाट):
यद्यपि भगवान् कृष्ण अर्को अध्यायसम्म बोल्नुहुन्न, पहिलो अध्यायले अर्जुनको गहिरो सङ्कटको माध्यमबाट कृष्ण हामीबाट के बुझ्न चाहनुहुन्छ भन्ने कुरा अप्रत्यक्ष रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। यो अध्याय हाम्रो आफ्नै जीवनको ऐना हो, जसले हामी शङ्का, भ्रम र निराशाले पक्षाघात भएको क्षणहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
यस अध्यायको सन्दर्भबाट, हामी अनुमान लगाउन सक्छौं कि कृष्ण हामीबाट निम्न कुराहरू चाहनुहुन्छ:
- आफ्नो भित्री द्वन्द्वलाई स्वीकार गर्नुहोस्: जसरी अर्जुनले आफ्नो अशान्ति लुकाएनन्, त्यसरी नै कृष्ण चाहनुहुन्छ कि हामी आफ्नो भित्री सङ्घर्षहरूबारे आफैँसँग इमानदार होऔँ। हामी सबैले नैतिक दुविधाहरू र कमजोरीका क्षणहरूको सामना गर्छौं। स्पष्टतातिरको पहिलो पाइला भनेको हाम्रो भ्रम र निराशालाई दबाउनुको सट्टा स्वीकार गर्नु हो।
- हराएको बेला मार्गदर्शन खोज्नुहोस्: अर्जुन, आफ्नो गहिरो सङ्कटको क्षणमा, मार्गदर्शनको लागि कृष्णतिर फर्कन्छन्। यो एक महत्त्वपूर्ण पाठ हो। जब हामी हराउँछौं, अभिभूत हुन्छौं, वा सही मार्ग देख्न असमर्थ हुन्छौं, कृष्ण चाहनुहुन्छ कि हामी उच्च स्रोतबाट ज्ञान खोजौं। यो एक गुरु, एक आध्यात्मिक मार्गदर्शक, एक विश्वसनीय मित्र, वा प्रार्थना र आत्मनिरीक्षणको माध्यमबाट स्वयं परमात्मा हुन सक्छ।
- आफ्नो आसक्तिको जड बुझ्नुहोस्: अर्जुनको निराशा उनको परिवारप्रतिको आसक्ति र उनीहरूलाई गुमाउने डरबाट उत्पन्न हुन्छ। कृष्ण चाहनुहुन्छ कि हामी आफ्नै आसक्तिहरूमाथि मनन गरौं। के तिनीहरूले हामीलाई हाम्रो कर्तव्यबाट पछि हटाइरहेका छन्? के तिनीहरूले हाम्रो विवेकलाई धमिलो बनाइरहेका छन्? हाम्रो आसक्तिको प्रकृति बुझ्नु तिनीहरूलाई पार गर्ने पहिलो पाइला हो।
- प्रश्न र चिन्तन गर्नुहोस्: अर्जुनको सङ्कट प्रश्नहरूको शृङ्खलाबाट सुरु हुन्छ। उनले युद्धको उद्देश्य, विजयको अर्थ र आफ्ना कार्यहरूको परिणाममाथि प्रश्न उठाउँछन्। कृष्णले यस अनुसन्धानको भावनालाई प्रोत्साहित गर्नुहुन्छ। उहाँ चाहनुहुन्छ कि हामी विचारशील र चिन्तनशील होऔँ, हाम्रा धारणाहरूमाथि प्रश्न उठाऔँ, र हाम्रो उद्देश्य र हाम्रा कर्तव्यहरूको गहिरो बुझाइ खोजौं।
- ज्ञानको मार्गको लागि तयारी गर्नुहोस्: अध्याय १ बिहान हुनुअघिको अन्धकार हो। यो कृष्णले प्रकट गर्न लाग्नुभएको ज्ञानको ज्योतिको लागि आवश्यक तयारी हो। हामीलाई अर्जुनको निराशाको गहिराइ देखाएर, कृष्णले हामीलाई गीताको गहिरो उपदेशहरू ग्रहण गर्न तयार पार्दै हुनुहुन्छ। उहाँ हामीलाई यो बुझाउन चाहनुहुन्छ कि प्रायः हाम्रो सबैभन्दा ठूलो सङ्कटको क्षणहरूमा नै हामी आध्यात्मिक वृद्धि र रूपान्तरणको लागि सबैभन्दा खुला हुन्छौं।
संक्षेपमा, पहिलो अध्यायले हामीलाई सिकाउँछ कि कमजोर हुनु, भ्रमित हुनु र मद्दत खोज्नु ठीक छ। यो एक अनुस्मारक हो कि ज्ञानको मार्ग प्रायः हराएको गहिरो भावनाबाट सुरु हुन्छ। यस अध्यायमा कृष्णको मौनता अर्को अध्यायमा उहाँका शब्दहरू जस्तै शिक्षाप्रद छ, किनकि यही मौनतामा हामीले मानवीय पीडाको गहिराइ र ईश्वरीय मार्गदर्शनको अत्यन्त आवश्यकता देख्छौं।