वेदहरू
सनातन धर्मका सबैभन्दा प्राचीन र पवित्र ग्रन्थहरू - दिव्य ज्ञानको स्रोत
वेद के हुन्?
वेद संसारका सबैभन्दा प्राचीन धार्मिक र दार्शनिक ग्रन्थहरू हुन्। "वेद" शब्दको अर्थ "ज्ञान" हो। हिन्दू धर्ममा वेदलाई अपौरुषेय (मानवनिर्मित नभएको) र नित्य (सदैव विद्यमान रहेको) मानिन्छ।
वेदहरू ऋषिहरूले गहिरो ध्यान र तपस्याबाट प्राप्त गरेका दिव्य ज्ञान हुन्। यी मन्त्रहरूमा प्रकृति, देवताहरू, यज्ञ विधि, नैतिक शिक्षा र आध्यात्मिक सत्यहरू समावेश छन्।
चार मुख्य वेदहरू छन्: ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद। प्रत्येक वेदका चार भाग छन्: संहिता (मन्त्र), ब्राह्मण (कर्मकाण्ड), आरण्यक (वन-साधना) र उपनिषद (दार्शनिक ज्ञान)।
चार वेदहरू
ऋग्वेद (Rigveda)
सबैभन्दा प्राचीन वेद। १०,५५२ मन्त्र र १०२८ सूक्त। देवताहरूको स्तुति र प्रकृतिको वर्णन। १० मण्डलहरूमा विभाजित।
- मुख्य विषय: देवस्तुति, प्रकृति पूजा
- प्रमुख ऋषि: विश्वामित्र, वशिष्ठ, अत्रि
- विशेषता: गायत्री मन्त्र, नासदीय सूक्त
यजुर्वेद (Yajurveda)
यज्ञ कर्मकाण्डको वेद। गद्य र पद्य मिश्रित मन्त्रहरू। दुई शाखा: शुक्ल यजुर्वेद र कृष्ण यजुर्वेद।
- मुख्य विषय: यज्ञ विधि, कर्मकाण्ड
- प्रमुख ऋषि: याज्ञवल्क्य
- विशेषता: ईशावास्य उपनिषद, रुद्र मन्त्र
सामवेद (Samaveda)
संगीत र गायनको वेद। १,८७५ मन्त्र। अधिकांश मन्त्र ऋग्वेदबाट लिइएका तर गान शैलीमा व्यवस्थित।
- मुख्य विषय: संगीतमय स्तुति, भजन
- प्रमुख ऋषि: जैमिनी
- विशेषता: भारतीय शास्त्रीय संगीतको आधार
अथर्ववेद (Atharvaveda)
दैनिक जीवन र व्यावहारिक ज्ञानको वेद। ५,९७७ मन्त्र। औषधि, मन्त्र, शान्ति कर्म र सामाजिक जीवन।
- मुख्य विषय: आयुर्वेद, शान्ति मन्त्र, लौकिक ज्ञान
- प्रमुख ऋषि: अथर्वा, अङ्गिरा
- विशेषता: मुण्डक, माण्डूक्य, प्रश्न उपनिषद
वेदको संरचना
प्रत्येक वेद चार मुख्य भागहरूमा विभाजित छ:
१. संहिता (Samhita)
मन्त्रहरूको संग्रह। देवताहरूको स्तुति र प्रार्थना।
२. ब्राह्मण (Brahmana)
यज्ञ विधि र कर्मकाण्डको विस्तृत व्याख्या। गद्य शैलीमा।
३. आरण्यक (Aranyaka)
वन-साधना र तपस्याको ज्ञान। कर्मकाण्ड र ज्ञानबीच संक्रमण।
४. उपनिषद (Upanishad)
आध्यात्मिक र दार्शनिक ज्ञान। आत्मा र ब्रह्मको सत्य।
वेदहरूको महत्व
- धार्मिक आधार: सनातन धर्मका सबै सिद्धान्तहरूको मूल स्रोत
- दार्शनिक ज्ञान: ब्रह्म, आत्मा, कर्म र मोक्षको गहिरो चर्चा
- वैज्ञानिक ज्ञान: गणित, खगोल विज्ञान, औषधिशास्त्रको प्रारम्भिक स्रोत
- सांस्कृतिक धरोहर: भारतीय संस्कृति र सभ्यताको जग
- भाषा र साहित्य: संस्कृत भाषा र साहित्यको प्राचीनतम उदाहरण