परिचय
ऋग्वेद (Rigveda) मानव सभ्यताको सबैभन्दा प्राचीन धार्मिक ग्रन्थ हो। 'ऋक्' अर्थात् स्तुति वा प्रार्थना — देवताहरूको गुणगान र प्रकृतिका विभिन्न शक्तिहरूको स्तवन गर्ने मन्त्रहरूको संग्रह। यस वेदलाई मानव ज्ञानको आदिस्रोत मानिन्छ।
ऋग्वेदको रचना लगभग १५००–१२०० ईशा पूर्व भएको अनुमान गरिन्छ, तर वैदिक परम्परा अनुसार यो अनादि र अपौरुषेय (मानवनिर्मित नभएको) हो। ऋषिहरूले गहिरो ध्यान र तपस्याबाट यी दिव्य मन्त्रहरूको दर्शन प्राप्त गरे। ऋग्वेदलाई संस्कृत साहित्यको प्राचीनतम कृति र भारतीय संस्कृतिको जग मानिन्छ।
ऋग्वेदमा कुल १०,५५२ मन्त्र छन् जुन १,०२८ सूक्तहरूमा विभाजित छन्। यी सूक्तहरू १० मण्डलहरूमा संगठित छन्। प्रत्येक मण्डलमा विभिन्न ऋषिहरूद्वारा दृष्ट मन्त्रहरू छन्। ऋग्वेदको पाठ शाकल संहिताका रूपमा सुरक्षित छ।
संरचना — १० मण्डलहरू
ऋग्वेदलाई १० वटा मण्डलहरूमा विभाजन गरिएको छ। प्रत्येक मण्डलको आ-आफ्नै विशेषता छ:
१. प्रथम मण्डल
१९१ सूक्त — विविध देवता र ऋषिहरू। सबैभन्दा ठूलो मण्डल। कुत्स, हिरण्यस्तूप, कण्व, प्रस्कण्व, परुच्छेप आदि ऋषिहरू। अग्नि, इन्द्र, वरुण, मित्र, अश्विनीकुमारको स्तुति।
२–७. पारिवारिक मण्डल
यी ६ मण्डललाई 'गोत्र मण्डल' वा 'पारिवारिक मण्डल' भनिन्छ। प्रत्येक मण्डल एक विशिष्ट ऋषि परिवारसँग सम्बन्धित छ: गृत्समद (२), विश्वामित्र (३), वामदेव (४), अत्रि (५), भरद्वाज (६), वशिष्ठ (७)। कुल ५८१ सूक्त।
८. अष्टम मण्डल
१०३ सूक्त — 'बृहत्' मण्डल पनि भनिन्छ। कण्व र अङ्गिरा ऋषिहरू। यस मण्डलमा इन्द्रको स्तुति विशेष रूपमा गरिएको छ। विभिन्न छन्दहरू — गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती — प्रयोग गरिएका छन्।
९. नवम मण्डल
११४ सूक्त — सम्पूर्ण मण्डल सोम देवतालाई समर्पित। सोम रसको निचोड्ने, शुद्ध गर्ने र देवताहरूलाई अर्पण गर्ने विधिको काव्यात्मक वर्णन। एक देवतामा केन्द्रित यो एक मात्र मण्डल हो।
१०. दशम मण्डल
१९१ सूक्त — सबैभन्दा दार्शनिक रूपमा महत्त्वपूर्ण मण्डल। यसमा नासदीय सूक्त (सृष्टिको रहस्य), पुरुष सूक्त (ब्रह्माण्डीय पुरुष), विवाह सूक्त र पुनर्जन्मको प्रारम्भिक अवधारणा पाइन्छ। यस मण्डलमा वैदिक धर्मबाट आध्यात्मिक दर्शनतर्फको संक्रमण देखिन्छ। अनेक देवतादेखि एक ब्रह्मतर्फको यात्रा — यसै मण्डलमा स्पष्ट छ।
प्रमुख देवताहरू
ऋग्वेदमा ३३ प्रमुख देवताहरूको उल्लेख छ — ११ स्वर्गमा, ११ पृथ्वीमा, ११ अन्तरिक्षमा। सबैभन्दा धेरै सूक्त जुन देवतालाई समर्पित छन्:
| देवता | सूक्त संख्या | प्रकृति |
|---|---|---|
| अग्नि | लगभग २०० सूक्त | अग्नि — देवता र मानवबीचको दूत, यज्ञको मुख्य |
| इन्द्र | लगभग २५० सूक्त | देवराज, वर्षा, गर्जन र युद्धका देवता |
| सोम | लगभग १२० सूक्त (९औं मण्डल) | सोम रस र चन्द्रका देवता, अमृतको प्रतीक |
| वरुण | लगभग ३० सूक्त | जल, ऋत (ब्रह्माण्डीय नियम) र नैतिकता का देवता |
| अश्विनीकुमार | लगभग ५० सूक्त | चिकित्सा र स्वास्थ्यका देवता — दिव्य चिकित्सक |
| उषा | लगभग २० सूक्त | बिहानीकी देवी — प्रकाश र नयाँ आरम्भको प्रतीक |
| वायु / मरुत् | लगभग ४० सूक्त | हावा र आँधीका देवता — प्राण शक्तिको प्रतीक |
| सूर्य / मित्र / पूषन् | लगभग ३० सूक्त | सूर्य देवता — प्रकाश, ऊर्जा र जीवनको स्रोत |
प्रसिद्ध सूक्तहरू
गायत्री मन्त्र (३.६२.१०)
ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्। — सबैभन्दा पवित्र मन्त्र। सविता (सूर्य) को प्रकाशको ध्यान गर्दै बुद्धिको प्रार्थना। विश्वामित्र ऋषिद्वारा दृष्ट।
नासदीय सूक्त (१०.१२९)
सृष्टिको रहस्यमय उत्पत्तिको वर्णन — "त्यति खेरि न 'अस्ति' थियो न 'नास्ति', न आकाश थियो न आकाशभन्दा पर..." संसारकै सबैभन्दा प्राचीन दार्शनिक कविता। सृष्टिको अज्ञेयताको सुन्दर अभिव्यक्ति। परब्रह्मको अवधारणाको प्रारम्भिक रूप।
पुरुष सूक्त (१०.९०)
ब्रह्माण्डीय पुरुषको वर्णन — जसको एक चरण पृथ्वी र अर्को चरण स्वर्गमा छ। यस सूक्तमा वर्णव्यवस्था, वेदहरूको उत्पत्ति, र सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड पुरुषकै अङ्ग हुन् भन्ने अद्वैत दर्शन प्रस्तुत गरिएको छ।
विवाह सूक्त (१०.८५)
सूर्यकी पुत्री सूर्याको विवाहको वर्णन। हिन्दू विवाह संस्कारको सबैभन्दा प्राचीन स्रोत। यसमा पाणिग्रहण, सप्तपदी, वर-वधूको आशीर्वाद आदिको उल्लेख छ। हिन्दू विवाह परम्परा आज पनि यसैमा आधारित छ।
छन्द र भाषा
ऋग्वेद वैदिक संस्कृतमा रचिएको छ, जो शास्त्रीय संस्कृतभन्दा धेरै प्राचीन र भिन्न छ। ऋग्वेदको संस्कृतलाई इन्डो-युरोपियन भाषा परिवारको सबैभन्दा प्राचीन अभिलेख मानिन्छ।
ऋग्वेदमा मुख्य रूपमा तीन छन्दको प्रयोग गरिएको छ:
- गायत्री (२४ अक्षर — ८×३) — सबैभन्दा पवित्र र प्रचलित छन्द
- त्रिष्टुप् (४४ अक्षर — ११×४) — सबैभन्दा धेरै प्रयोग गरिएको छन्द (लगभग ४०% मन्त्र)
- जगती (४८ अक्षर — १२×४) — दोस्रो सबैभन्दा प्रचलित छन्द
यी बाहेक अनुष्टुप् (३२ अक्षर), पङ्क्ति (४० अक्षर), द्विपदा आदि छन्दहरू पनि प्रयोग गरिएका छन्। कुल १५ वटा छन्दको प्रयोग ऋग्वेदमा पाइन्छ।
ऋग्वेदको महत्त्व
- धार्मिक: सनातन धर्मका सबै सिद्धान्तको मूल स्रोत। हिन्दू धर्मका सबै सम्प्रदाय ऋग्वेदमै आधारित छन्। गायत्री मन्त्र आज पनि लाखौं मानिसहरूले दैनिक जप गर्छन्।
- दार्शनिक: नासदीय सूक्त र पुरुष सूक्त — ब्रह्म, आत्मा र सृष्टिको गहन विवेचना। अद्वैत वेदान्तको बीज यहीँ छ।
- भाषिक: इन्डो-युरोपियन भाषा परिवारको सबैभन्दा प्राचीन अभिलेख। यसले एवेस्तन् (प्राचीन इरानी), ग्रीक, ल्याटिन, जर्मनिक भाषाहरूसँगको सम्बन्ध देखाउँछ।
- सांस्कृतिक: प्राचीन भारतको सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक र धार्मिक जीवनको अमूल्य दस्तावेज। कृषि, पशुपालन, युद्ध, संगीत, चिकित्सा — सबैको वर्णन।
- साहित्यिक: मानव सभ्यताको सबैभन्दा प्राचीन काव्य — यसको सौन्दर्य, लय र गहिराइ अतुलनीय छ। युनेस्कोले विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरेको पहिलो भारतीय ग्रन्थ।