🔥 यजुर्वेद

परिचय

यजुर्वेद (Yajurveda) चार वेदहरूमध्ये दोस्रो हो। 'यजुस्' अर्थात् यज्ञ — यस वेदमा यज्ञ सम्पन्न गर्न आवश्यक मन्त्रहरू र गद्य सूत्रहरूको संग्रह छ। यजुर्वेदलाई कर्मकाण्डको वेद पनि भनिन्छ किनभने यसले यज्ञको प्रक्रिया, विधि र नियमहरूको विस्तृत व्याख्या गर्दछ।

यजुर्वेदको विशेषता यो हो कि यसमा गद्य र पद्य दुवै शैलीमा मन्त्रहरू छन्। ऋग्वेदमा जहाँ केवल पद्य (मन्त्र) छन्, यजुर्वेदमा गद्य सूत्रहरू (यज्ञ विधिको व्याख्या) पनि समावेश छन्। यजुर्वेदलाई अध्याय (अनुवाक) मा विभाजन गरिएको छ, मण्डलमा होइन। यसमा करीब १,९७५ मन्त्र छन्।

यजुर्वेदका दुई मुख्य शाखा छन् — शुक्ल यजुर्वेद (वाजसनेयी संहिता) र कृष्ण यजुर्वेद (तैत्तिरीय संहिता)। शुक्ल र कृष्ण भन्नाले 'स्पष्ट' र 'अस्पष्ट' — अर्थात् मन्त्र र व्याख्या पृथक् वा मिश्रित भन्ने बुझाउँछ।

दुई शाखा — शुक्ल र कृष्ण यजुर्वेद

प्रमुख यज्ञ र अनुष्ठान

यजुर्वेदमा विभिन्न प्रकारका यज्ञहरूको विस्तृत विधि वर्णन गरिएको छ:

• अग्निहोत्र — साँझ-बिहान गरिने दैनिक हवन। सबैभन्दा सरल र आधारभूत यज्ञ।
• सोमयज्ञ — सोम रसको अर्पणसहितको विशाल यज्ञ। पाँच दिने यज्ञ। अग्निष्टोम, उक्थ्य, षोडशी, आयुर — ७ प्रकारका सोमयज्ञ।
• अग्निष्टोम — सबैभन्दा प्रमुख सोमयज्ञ। ७ सोम पात्र र ४ मुख्य पुरोहित (होता, अध्वर्यु, उद्गाता, ब्रह्मा)।
• राजसूय — राजाको राज्याभिषेकको भव्य यज्ञ। यसले राजालाई सम्राट् (सार्वभौम राजा) घोषित गर्दथियो।
• वाजपेय — शक्ति र समृद्धिको यज्ञ। यो १७ दिनसम्म चल्थ्यो र राजाले रथ दौड प्रतियोगिता आयोजना गर्थे।
• अश्वमेध — सबैभन्दा शक्तिशाली यज्ञ। राजाले एक वर्षको लागि एक अश्व (घोडा) छाड्ने, जुन स्वतन्त्र रूपमा घुम्थ्यो र राजाले त्यसलाई पछ्याएर आफ्नो राज्य विस्तार गर्थे।

विशेष मन्त्रहरू

आध्यात्मिक महत्त्व

यजुर्वेद केवल बाह्य यज्ञ-कर्मको लागि मात्र होइन — यसले आन्तरिक यज्ञ (मानसिक र आध्यात्मिक शुद्धि) को पनि महत्त्वपूर्ण शिक्षा दिन्छ। यसले कर्म र ज्ञानको समन्वय गर्दछ:

• यज्ञ भनेको समर्पण हो: आफ्नो स्वार्थ र अहङ्कारलाई त्यागेर ईश्वरमा समर्पण गर्नु नै सबैभन्दा ठूलो यज्ञ हो।
• कर्म योगको बीज: यजुर्वेदले फलको आशा नराखी कर्तव्यको पालन गर्ने सिकाउँछ — जुन पछि गीतामा कर्म योगको रूपमा विकसित भयो।
• ईशावास्य उपनिषद: यजुर्वेदकै अन्तिम भाग हो। "ईशा वास्यमिदं सर्वम्" — यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड ईश्वरले व्याप्त छ। यस उपनिषदमा कर्म, ज्ञान र मोक्षको गहन विवेचना गरिएको छ।
• प्रकृति र मानवको सम्बन्ध: यजुर्वेदले प्रकृतिको पूजा र संरक्षणमा जोड दिएर वातावरणीय चेतनाको प्राचीनतम उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।