🔥 सामवेद

परिचय

सामवेद (Samaveda) चार वेदहरूमध्ये तेस्रो हो। 'साम' अर्थात् गान — यस वेदमा मन्त्रहरूलाई विशिष्ट स्वर, लय र रागमा गाउने शैलीको विस्तृत वर्णन छ। सामवेदलाई भारतीय शास्त्रीय संगीतको जननी मानिन्छ।

सामवेदमा कुल १,८७५ मन्त्र छन्, जसमध्ये ७५ बाहेक सबै ऋग्वेदबाट लिइएका हुन्। तर यिनको मौलिकता यसमा छ कि तिनलाई विभिन्न स्वर, ग्राम, मूर्छना र तानमा गाउने प्रणाली विकसित गरिएको छ। सामवेदमा मन्त्रको अक्षरभन्दा ध्वनि र आरोह-अवरोहलाई बढी महत्त्व दिइएको छ।

परम्परा अनुसार, ऋग्वेदका मन्त्रहरूलाई सामवेदका उद्गाता (गायन पुरोहित)हरूले यज्ञको क्रममा गाउँथे। सामवेदलाई भक्तिको वेद पनि भनिन्छ किनभने संगीतमय प्रार्थनाले मानिसको हृदयलाई सबैभन्दा छिटो आध्यात्मिक उचाइमा पुर्याउँछ।

संरचना

सामवेदका दुई मुख्य भाग छन्:

सामवेदका प्रमुख तीन शाखा छन्: कौथुम, राणायनीय र जैमिनीय। यी शाखाहरूमा गानको शैली, स्वर र गायन विधिमा केही भिन्नता छ।

स्वर र ग्राम — संगीतको विज्ञान

सामवेदमा संगीतको व्यवस्थित वर्णन गरिएको छ, जुन आजको भारतीय शास्त्रीय संगीतको आधार हो:

• सात स्वर: सा (षड्ज), रे (ऋषभ), ग (गान्धार), म (मध्यम), प (पञ्चम), ध (धैवत), नि (निषाद) — यिनैं ७ स्वर आजको भारतीय संगीतका आधार हुन्।
• ग्राम: षड्ज ग्राम, मध्यम ग्राम, गान्धार ग्राम — तीन आधारभूत स्केल। यिनैं ग्रामबाट विभिन्न रागहरूको विकास भएको मानिन्छ।
• मूर्छना: स्वरहरूको आरोह-अवरोहको विशिष्ट क्रम — जुन पछि गएर रागको रूपमा विकसित भयो।
• तान: स्वरहरूको तीव्र र सम्मिश्रित गायन शैली।
• स्थान: गायनको तीन स्थान — उरस् (छाती), कण्ठ (घाँटी), शीर्ष (टाउको) — यिनैंबाट मन्द्र, मध्य र तार सप्तकको विकास भयो।

सामवेदको यो ज्ञान नै पछि गएर गन्धर्ववेद (संगीतशास्त्र) को आधार बन्यो। भरतमुनिको नाट्यशास्त्र र शार्ङ्गदेवको संगीतरत्नाकर सामवेदकै संगीत परम्परामा आधारित छन्।

छान्दोग्य उपनिषद — सामवेदको रत्न

सामवेदको प्रमुख उपनिषद छान्दोग्य उपनिषद हो। यो सबैभन्दा ठूलो र पुरानो उपनिषद हो। यसमा ८ अध्याय र ६२७ कण्डिका छन्। यस उपनिषदमा निम्न महत्त्वपूर्ण शिक्षाहरू छन्:

• तत्त्वमसि (छान्दोग्य ६.८.७): "तिमी त्यो हौ" — उद्दालक ऋषिले आफ्नो पुत्र श्वेतकेतुलाई दिएको अद्वैतको गहन उपदेश। आत्मा र ब्रह्मको एकता। वेदान्तको सबैभन्दा प्रसिद्ध महावाक्य।
• सार्वज्ञ्य विद्या: सबै ज्ञानको ज्ञान — सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड एक सूत्रमा बाँधिएको छ र त्यो सूत्र ब्रह्म हो।
• उपासना: ध्यान र उपासनाको विस्तृत विधि — प्राणोपासना, गायत्री उपासना, शाण्डिल्य विद्या (ब्रह्म ध्यान)।
• सन्देश: सांसारिक ज्ञानमात्र पर्याप्त छैन — आत्मज्ञान नै सर्वश्रेष्ठ हो।

सामवेदको महत्त्व

• संगीतको जननी: विश्वको सबैभन्दा प्राचीन संगीत ग्रन्थ। भारतीय, तिब्बती र मध्य एशियाली संगीत परम्पराको मूल। सात स्वरको व्यवस्थित वर्णन — यो मानव सभ्यतामा पहिलो पटक सामवेदमा देखिन्छ।
• भक्ति मार्ग: संगीत र गायनद्वारा ईश्वरलाई प्राप्त गर्ने सबैभन्दा प्राचीन मार्ग। भक्ति आन्दोलन (चैतन्य, तुलसीदास, सूरदास, मीरा) सामवेदबाटै प्रभावित छन्।
• योग र ध्यान: नाद योग (ध्वनिद्वारा योग) को प्राचीनतम विधि। सामवेदको गायनले मनलाई एकाग्र गर्न र आत्माको गहिराइमा पुर्याउन मद्दत गर्छ।
• उपचारात्मक: सामवेदका ध्वनिहरूले शारीरिक र मानसिक रोग निको पार्न मद्दत गर्छ भन्ने विश्वास छ। ध्वनि चिकित्साको प्राचीनतम प्रणाली।
• दार्शनिक: छान्दोग्य उपनिषद — वेदान्त दर्शनको आधार। "तत्त्वमसि" जस्तो महावाक्यले अद्वैत वेदान्तलाई जन्म दियो। सांख्य, योग र वेदान्त सबै सामवेदको दार्शनिक धाराबाट प्रभावित छन्।