आदि शंकराचार्य - अद्वैत वेदान्तका प्रणेता
भारतीय दर्शनका महान आचार्य शंकराचार्यको विस्तृत जीवनी, शिक्षा, अद्वैत वेदान्त, भाष्यहरू र भारतीय तत्त्वज्ञानमा उहाँको महत्वपूर्ण योगदानको अनुभव लिनुहोस्।
परिचय
आदि शंकराचार्य (७८८-८२० ईस्वी) भारतीय दर्शन, तत्त्वज्ञान र हिन्दू धर्मका महान आचार्य तथा दार्शनिक थिए। उहाँलाई अद्वैत वेदान्तका प्रणेता, भारतका चार पीठका संस्थापक र वैदिक धर्मको पुनर्जागरणका प्रणेता मानिन्छ। उहाँले भारत र नेपालमा फैलिएका विभिन्न धार्मिक र दार्शनिक परम्पराहरूलाई एकीकृत गरे र विभिन्न दर्शनहरूमा एकता ल्याउन काम गरे। उहाँको जीवन ज्ञान, तप, वाद-विवाद र धर्म प्रचारमा समर्पित थियो। उहाँले जीवनभर साधु जीवन बिताउनुभयो र ज्ञानको प्रसार गर्नुभयो। उहाँले नेपाल, भारत, तिब्बत र अन्य हिमालयी क्षेत्रहरूमा घूम्दै अनेक विद्वानहरूसँग वाद-विवाद गरेर आफ्ना शिक्षाहरू प्रसारित गरे।
जीवन यात्रा - कालक्रम
७८८ ईस्वी - जन्म र प्रारम्भिक जीवन
आदि शंकराचार्यको जन्म ७८८ ईस्वीमा केरलको कल्लम भन्ने स्थानमा भएको थियो। उहाँको वास्तविक नाम शंकर थियो र उहाँ एक ब्राह्मण परिवारमा जन्मनु भएको थियो। उहाँका पिता शिवगुरु र माता आर्यम्बा थिए। पाँच वर्षका उम्रमा नै उहाँले वेदहरू र पुराणहरूको अध्ययन गर्न सुरु गरे। बाल्यकालदेखि नै उहाँ धार्मिक विषयहरूमा गहिरो रुचि राख्नुहुन्थ्यो। उहाँले चार वेद, छहरू आंगहरू, उपनिषदहरू र पुराणहरूको अध्ययन समाप्त गरे।
८ वर्षको उम्र - गृहत्याग र संन्यास ग्रहण
विचित्र रूपमा उहाँले ८ वर्षको उम्रमा नै गृहत्याग गरेर संन्यासी बन्ने निर्णय लिए। उहाँले आमालाई रुचि छैन भन्ने नाटक गरेर घर छोडे। उहाँले विभिन्न गुरुहरूको खोजी गर्दै तत्त्वज्ञानका शिक्षा प्राप्त गरे। अन्ततः उहाँले गौडपादकी गुरुकुलमा प्रवेश गरे र उहाँका निकट शिष्य बने। गौडपादाचार्यले उहाँलाई माण्डूक्य कारिका सिकाए जुन अद्वैत वेदान्तको महत्वपूर्ण लेख हो।
८००-८१० ईस्वी - भ्रमण र वाद विवादहरू
जवान उम्रमा नै उहाँले भारत भ्रमण थाले। उहाँले विभिन्न तीर्थ स्थलहरू भ्रमण गरे र विभिन्न सम्प्रदायहरूका गुरुहरूसँग तर्क-वितर्क गरे। उहाँले मिमांसा, बौद्ध, जैन, लोकायत र अन्य दर्शनहरूका प्रतिनिधिहरूसँग वाद-विवाद गरे र उहाँको तर्क शक्ति र ज्ञानले उनीहरूलाई पराजित गरे। उहाँले बेदर्शनहरूको एकीकरण गरेर अद्वैत वेदान्तको प्रतिष्ठा गरे।
८१०-८२० ईस्वी - पीठ स्थापना र साहित्यिक कार्य
उहाँले भारतका चार कुनामा चार मठहरू स्थापना गरे: जोशीमठ (उत्तर), द्वारिका (पश्चिम), पुरी (पूर्व) र श्रृंगेरी (दक्षिण)। उहाँले प्रमुख ग्रन्थहरू रचना गरे जस्तै ब्रह्मसूत्र भाष्य, उपनिषद भाष्य, गीता भाष्य, विवेकचूडामणि, साधना पञ्चाक्षरी, अत्मबोध लगायत। उहाँले नेपाल पनि भ्रमण गर्नु भयो र पशुपतिनाथ मन्दिर गएको मानिन्छ। उहाँले नेपालका धार्मिक र तात्विक विचारहरूलाई पनि सम्मान गरे।
विस्तृत जीवनी र दार्शनिक विचारहरू
शंकराचार्यको प्रारम्भिक जीवन
शंकराचार्यको प्रारम्भिक जीवन धेरै दार्शनिक र आध्यात्मिक अनुभवहरूले भरिएको थियो। उहाँले बाल्यकालदेखि नै वैदिक शास्त्रहरू, तर्कशास्त्र, व्याकरण र तत्त्वज्ञानको गहिरो अध्ययन गरे। अत्यन्तै कम उम्रमा नै उहाँले वैदिक साहित्यको पूर्ण ज्ञान प्राप्त गरे। उहाँको बौद्धिक क्षमता र तर्क शक्ति अत्यन्त उच्च थियो। उहाँलाई एक दिन कुन्दलिनी साधनाका क्रममा आत्म-अनुभूति भयो जसले उहाँको जीवनको दिशा नै परिवर्तन गर्यो। उहाँलाई जगतको माया र ब्रह्मको एकताको ज्ञान भयो।
गुरुचरण र अध्यात्मिक शिक्षा
शंकराचार्यले अनेक गुरुहरूसँग अध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त गरे तर उहाँका मुख्य गुरु गौडपाद आचार्य थिए। गौडपादाचार्यले उहाँलाई माण्डूक्योपनिषद्को कारिका सिकाए जसले उहाँको अद्वैत दर्शन निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान दियो। उहाँले गुरुका सिद्धान्तहरूलाई गहिरो रूपमा अध्ययन गरे र उही ज्ञानलाई प्रचार प्रसार गर्न थाले। उहाँले चाहे गुरुको आज्ञाको पालना गरे र उहाँबाट हरेक कुरा सिक्न चाहे।
"ब्रह्म सत्यं जगत् मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः।"
अर्थात: ब्रह्म सत्य हो, जगत मिथ्या हो, र जीव वास्तवमा ब्रह्म नै हो।
मठ स्थापना र धार्मिक सुधार
शंकराचार्यले भारतका चार कुनामा चार मठहरू स्थापना गरे जुन आज पनि सक्रिय छन्:
चार मठहरूको सूची:
- शारदा पीठ जोशीमठ: उत्तर भारतको धार्मिक केन्द्र
- द्वारिका शंकराचार्य मठ: पश्चिम भारतको केन्द्र
- गोवर्धन पीठ पुरी: पूर्व भारतको केन्द्र
- शृंगेरी शंकराचार्य मठ: दक्षिण भारतको केन्द्र
मठहरूको उद्देश्य:
- अद्वैत वेदान्तको प्रचार प्रसार
- तात्विक ज्ञानको संरक्षण
- धार्मिक शिक्षाको प्रदान
- समाज सुधार गर्ने
- निर्धन र असहायको मद्दत गर्ने
अद्वैत वेदान्त: शंकराचार्यका दार्शनिक विचारहरू
अद्वैत वेदान्तका मुख्य सिद्धान्तहरू
शंकराचार्यले अद्वैत वेदान्तको प्रणालीबद्ध रूप प्रस्तुत गरे। अद्वैतको अर्थ अर्को छैन अर्थात एक नै ब्रह्म हुनुहुन्छ। उहाँका मुख्य सिद्धान्तहरू निम्न छन्:
ब्रह्म सत्य: जगत मिथ्या
एक मात्र ब्रह्म सत्य हो, जगत माया हो र जीव ब्रह्म नै हो। जीव र ब्रह्मको भेद मायाको कारण हो।
मायावाद
माया ब्रह्मको शक्ति हो जे जगतलाई देखिने गराउँछ तर वास्तविक रूपमा छैन।
अद्वैत वेदान्तका तीन प्रकारका सत्यहरू:
- पारमार्थिक सत्य: एक मात्र ब्रह्म हो (परम सत्य)
- व्यावहारिक सत्य: जगत् वास्तविक देखिन्छ (प्राकृतिक सत्य)
- प्रातिभासिक सत्य: जस्तो सांप देखेर रस्सी (भ्रमको सत्य)
जीवन मुक्ति र साधना मार्ग
शंकराचार्यले ज्ञान मार्गलाई मुक्तिको मुख्य मार्ग माने। उहाँले ज्ञानात्मक साधनाका निम्न पद्धतिहरू सिकाए:
साधना चतुष्टय
- वैराग्य - विषयवस्तुबाट विरक्ति
- शम दमादि - शम, दम, उपरम, तितिक्षा आदि
- श्रद्धा - गुरु र शास्त्रमा विश्वास
- मुमुक्षुता - मोक्षको अत्यन्त इच्छा
ज्ञान मार्गका तीन तत्वहरू
- श्रवण - शास्त्र सुन्नु
- मनन - विचार गर्नु
- निदिध्यासन - धारणा गर्नु
शंकराचार्यका प्रमुख ग्रन्थहरू
भाष्यहरू
शंकराचार्यले प्रमुख शास्त्रहरूमा अद्वैत वेदान्तको भाष्य लेखे। यी भाष्यहरू आज पनि वैदिक दर्शनका महत्वपूर्ण ग्रन्थहरू मानिन्छन्:
महत्वपूर्ण भाष्यहरू:
- ब्रह्मसूत्र भाष्य - वेदान्तको मूल ग्रन्थको भाष्य
- भगवद्गीता भाष्य - गीताको गहिरो व्याख्या
- उपनिषद भाष्य - १० प्रमुख उपनिषदहरूको भाष्य
- तैत्तिरीयोपनिषद भाष्य
- ईशोपनिषद भाष्य
- केनोपनिषद भाष्य
स्वयं रचित ग्रन्थहरू
शंकराचार्यले धेरै स्वयं रचित ग्रन्थहरू सर्जना गरे जुन सरल भाषामा ज्ञानको प्रकाश फैलाउँछन्:
मुख्य ग्रन्थहरू:
- विवेकचूडामणि - ज्ञान मार्गको उत्कृष्ट ग्रन्थ
- अत्मबोध - आत्म-ज्ञानको संक्षिप्त सार
- साधना पञ्चाक्षरी - ज्ञान प्राप्तिको पाँच श्लोक
- निर्वाण षट्कम् - ज्ञानलाई चिरस्थायी बनाउने
स्तोत्रहरू:
- दक्षिणामूर्ति स्तोत्रम्
- शिवानन्द लहरी
- भज गोविन्दम्
- काल भैरव अष्टकम्
नेपालमा प्रभाव
शंकराचार्यको नेपालमा पनि ठूलो प्रभाव छ। उहाँले नेपाल पनि भ्रमण गरेको र पशुपतिनाथ मन्दिर गएको मानिन्छ। नेपालमा रहेका अनेक शैव, वैष्णव र शाक्त मन्दिरहरूमा शंकराचार्यको शिक्षाको प्रभाव देखिन्छ। उहाँका भाष्यहरू नेपाली धार्मिक वर्गलाई नैतिक र तात्विक ज्ञान दिन्छन्। नेपालका अनेक धार्मिक गुरुहरूले शंकराचार्यका शिक्षाहरू पालना गर्छन्।
नेपालमा शंकराचार्यका प्रभावित स्थानहरू:
- पशुपतिनाथ मन्दिर - शैव दर्शनको केन्द्र
- श्वेतगंगा - तीर्थ यात्राको महत्वपूर्ण स्थान
- चांगुनारायण - वैष्णव दर्शन समावेश
- देवी अघोरानी - शाक्तका तत्वहरू
- नागार्जुन कुन्द - ज्ञानको स्थल
विरासत र आधुनिक प्रासंगिकता
वैदिक धर्मको पुनर्जागरण
शंकराचार्यले भारतीय वैदिक धर्मको पुनर्जागरण गरे। उहाँले बौद्ध र जैन धर्मको प्रभावलाई कम गराउने कार्य गरे र वैदिक धर्मको पुनः प्रतिष्ठा गरे। उहाँले विभिन्न सम्प्रदायहरूको एकीकरण गरे।
शैक्षिक संस्थानहरूको स्थापना
शंकराचार्यले भारत र नेपालका चार कुनामा रहेका चार मठहरूलाई एक शैक्षिक र धार्मिक केन्द्रको रूपमा स्थापना गरे। यी मठहरूले आज पनि धार्मिक शिक्षा र तात्विक ज्ञानको प्रसार गरिरहेका छन्।
आधुनिक समाजमा प्रभाव
शंकराचार्यका शिक्षाहरू आधुनिक समाजमा पनि अत्यन्त प्रासंगिक छन्। उहाँले व्यक्तिगत स्तरमा ज्ञान र बौद्धिकताको महत्व, सामाजिक स्तरमा संस्कृति र समन्वय, तथा आध्यात्मिक स्तरमा आत्म-अनुभूति र ब्रह्मको अनुभवका मार्गहरू सिकाए। उहाँका दर्शनले आधुनिक मनोविज्ञान, तर्कशास्त्र र दर्शनमा पनि प्रभाव पारेका छन्। विश्वका विभिन्न विश्वविद्यालयहरूमा शंकराचार्यका दर्शनको अध्ययन गरिन्छ।
शंकराचार्यको आधुनिक प्रासंगिकता:
- तर्क र दर्शनको विकास
- मनोविज्ञान र आत्म-अनुभूति
- विविधता र समन्वय
- वैज्ञानिक दृष्टिको विकास
- वैविध्य र सहिष्णुता
- ज्ञान र भक्तिको संयोजन
- व्यावहारिक सत्य र परम सत्यको बोध
- बौद्धिक र आध्यात्मिक विकास
कार्यक्रम र उत्सवहरू
नेपाल र भारतका धेरै स्थानहरूमा शंकराचार्यका जयन्ती र उत्सवहरू मनाइन्छ। शंकर जयन्ती, वेदान्त दिवस, ज्ञान उत्सव लगायतका कार्यक्रमहरूमा उहाँका शिक्षाहरूको चर्चा गरिन्छ। नेपालका धार्मिक गुरुहरू र विद्वानहरूले उहाँका शिक्षाहरूको प्रचार गर्छन्।
सन्दर्भ र अध्ययन सामग्री
प्रामाणिक ग्रन्थहरू
| शीर्षक | लेखक/सम्पादक | विवरण | उपलब्धता |
|---|---|---|---|
| ब्रह्मसूत्र भाष्य | आदि शंकराचार्य | वेदान्त दर्शनको मूल ग्रन्थको भाष्य। | Archive.org |
| विवेकचूडामणि | आदि शंकराचार्य | ज्ञान मार्गको उत्कृष्ट ग्रन्थ। | Archive.org |
| भगवद्गीता भाष्य | आदि शंकराचार्य | भगवद्गीताको अद्वैत वेदान्तको आधारमा व्याख्या। | Archive.org |
| उपनिषद भाष्य | आदि शंकराचार्य | मुख्य उपनिषदहरूको भाष्य। | Archive.org |
शोध तथा अध्ययन
- "Shankara and Indian Philosophy" - Dr. S. Radhakrishnan
- "The Advaita Tradition in Indian Philosophy" - Dr. Hajari Prasad Dwivedi
- "Shankaracharya: His Life and Philosophy" - Dr. V. S. Sahasranamam
- "Adi Shankara: Hinduism's Greatest Thinker" - P. V. Kane
- "The Philosophy of Sri Shankaracharya" - Dr. John Grimes
वेबसाइट र अनलाइन स्रोतहरू
- Advaita Vedanta Resources - https://www.advaita-vedanta.org/
- Shankara Institute of Sanskrit - https://www.shankaras.org/
- Indian Philosophy Research - https://www.indianphilosophy.org/
- Sanskrit Documents - https://sanskritdocuments.org/
- Sri Shankara Maths - https://www.srichandrasekharendra.org/
निष्कर्ष
आदि शंकराचार्य भारतीय दर्शन र तत्त्वज्ञानका महान आचार्य थिए। उहाँले अद्वैत वेदान्तको स्थापना गरे र भारतीय धार्मिक, दार्शनिक र सांस्कृतिक परम्पराको पुनर्जागरण गरे। उहाँको जीवन ज्ञान, तप, विवाद र धर्म प्रचारमा समर्पित थियो। उहाँले विभिन्न दर्शनहरूलाई एकीकृत गरे र आज पनि लाखौं साधकहरूको जीवनमार्ग बनिरहेका छन्।
उहाँले भारत र नेपालका धार्मिक स्थलहरू भ्रमण गरे र विभिन्न सम्प्रदायहरूका गुरुहरूसँग वाद-विवाद गरेर अद्वैत वेदान्तको प्रतिष्ठा गरे। उहाँले चार मठहरू स्थापना गरे जुन आज पनि सक्रिय छन्। उहाँका ग्रन्थहरू भारतीय दर्शनका महत्वपूर्ण स्रोत हुन्।
आदि शंकराचार्यका शिक्षाहरूले व्यक्तिगत स्तरमा आत्म-अनुभूति र सामाजिक स्तरमा समाधान, समन्वय र संस्कृति प्रदान गर्ने क्षमता राख्छ। उहाँले ज्ञानको महत्व, तर्कको शक्ति र आध्यात्मिक अनुभूतिका मार्गहरू सिकाए। उहाँको सन्देश हामीलाई आन्तरिक ज्ञान, तत्त्व अनुभूति र परम तत्त्वको अनुभूति प्राप्त गर्न प्रेरणा दिन्छ।